Termi “vehabizëm” (el‑Vahhabijja) i referohet lëvizjes që, në traditën e dijetarëve të Ehli Sunetit, konsiderohet si një devijim i ngjashëm me rrugën harixhite—një qasje e ashpër dhe joortodokse që u shfaq në shekullin XVIII me predikimin e Muḥammed ibn ʿAbdulvehhabit. Ky term përdoret për ta përshkruar doktrinën e veçantë që e artikuloi ai. Vehabizmi është një ideologji e ngarkuar me provokim dhe aktivizëm të dhunshëm, e cila nxit, madje edhe e konsideron detyrim, ngritjen e armës kundër vetë myslimanëve që ata i shpallin politeistë.
Duke e pasur parasysh karakterin e tij militant, vehabizmi herë pas here quhet “vehabizëm militant” ose “selefizëm”, me qëllim që të dallohet nga forma më pak agresive – megjithëse ende thellësisht jotolerante – e cila më vonë bëhet standard në Arabinë Saudite. Në aspekt doktrinar, vehabizmi përfaqëson një lëvizje me prirje harixhite, e cila mbështetet në autoritetin e një numri të vogël dijetarësh kryesisht hanbelij, veçanërisht Ibn Tejmijje el-Harranit (v. 728/1328) dhe nxënësit të tij Ibën Kajjim el-Xheuzijjes (v. 751/1350), të cilët pjesën më të madhe të jetës e kaluan në Damask nën sundimin memluk.
Kur Ibën Abdulvehhabi e nisi lëvizjen e tij në mesin e shek. XVIII në Arabinë qendrore, prektikuesit e medhhebit Hanbelij ishin pikërisht shënjestra kryesore e zemërimit të tij. Për ta justifikuar këtë qëndrim, ai mbështetej posaçërisht në idetë e Ibën Tejmijjes dhe Ibën Kajjimit, duke cituar fjalët e tyre dhe argumentet kur’anore e hadithore që ata i përdornin. Kjo, megjithatë, nuk do të thotë se versioni vehabist i Islamit dhe ai i Ibën Tejmijjes ishin plotësisht të njëjtë.
Vehabistët prje kohësh kanë pranuar se përfaqësojnë një lëvizje të veçantë brenda Islamit, e përshkruar me temrin “misioni nexhdian” (al da’wa el Nexhdija). Prandaj, pretendimi i sundimtarëve dhe zyrtarëve sauditë se vehabizmi nuk ekziston – i mbështetur në idenë se mësimet vehabiste përfaqësojnë thjesht “islamin e vërtetë” – përdoret si një nocion përshkrues neutral, në përputhje me konventën akademike perëndimore.
Dekadave të fundit, vehabistët e kanë pranuar edhe termin “selefizëm” si një emërtim të përshtatshëm për versionin e tyre joortodoks të Islamit. Edhe pse ky term nuk është i papërshtatshëm, nga pikëpamja historike selefizmi nuk k a qenë një emër i zakonshëm për vehabizmin para mesit të shekullit XX, kur u adoptua me qëllim përmirësimin e imazhit të lëvizjes.
Doktrina themelore: tevhidi, urrejtja dhe armiqësia
Ibën Abdulvehhābi dhe ithtarët e tij ishin të bindur se shirku ishte përhapur gjerësisht në mesin e Ummetit për shumë breza. Në sytë e tyre, rruga e shpëtimit ishte kthimi i rreptë dhe i pa kompromis drejt tevhidit të pastër, adhurimit të vetëm All-llahut të Madhëruar, duke e shoqëruar këtë me shfaqjen e hapur të urrejtjes dhe armiqësisë ndaj atyre myslimanëve që i konsideronin të zhytur në shirk, pra mushrikë. Kjo qasje i përfshinte parimet e berāʾs – shkëputjes për hir të All-llahut –, tekfirit – shpalljes së dikujt si jobesimtar – dhe, në rrethanat e zgjerimit të shtetit të parë saudit, edhe xhihadit kundër këtyre myslimanëve të cilësuar si “politeistë”. Në vizionin e hershëm vehabist, myslimani i sinqertë duhej të ishte një luftëtar i vendosur kundër çdo forme shirkut, një kundërshtar aktiv në mbrojtje të tevhidit, e jo një besimtar pasiv që mjaftohet me devocion të brendshëm.
Aleanca me dinastinë Saude
Suksesi i vehabizmit në masë të madhe i detyrohet aleancës me dinastinë Es-Saud. Pas vendosjes së tij në Dirʿijje në vitin 1744, Ibën Abdulvehhābi lidh një aleancë me Muḥammed ibn Saʿūdin. Kjo aleancë shndërrohet në shtetin e parë saudit (1744–1818), i cili, në emër të përhapjes së “islamit të vërtetë”, zhvilloi luftëra ekspansioniste dhe të përgjakshme kundër vetë myslimanëve, të cilat i justifikonte si xhihad kundër shirkut dhe mushrikëve. Pas shkatërrimit të këtij shteti nga ushtria egjiptiane në vitin 1818, aleanca ndërmjet familjes Es‑Saʿūd dhe pasardhësve të Ibën Abdulvehhābit mbijetoi dhe u ringrit në shtetin e dytë saudit (1823–1887), e më pas edhe në shtetin e tretë saudit, të cilin Abdulazīz Es‑Saʿūd e shpalli në vitin 1932 si Mbretërinë e Arabisë Saudite.
Gjatë shtetit të tretë saudit, veçanërisht pas vitit 1932, filloi një zbutje e graduale e karakterit militant të vehabizmit. Ulematë, nën presionin e sundimtarëve, e zbutën qëndrimin e tyre të hapur armiqësor ndaj pjesës tjetër të botës islame. Me kalimin e kohës, vehabizmi u “shtëpizua”, duke u shndërruar në një formë islami që vë theks të veçantë te bindja dhe nënshtrimi ndaj sundimtarit.
Koncepti i “armiqësisë së manifestuar”
Në shekullin XIX, dijetari Ḥamad ibën Atik vendosi një dallim të qartë midis urrejtjes si ndjenjë e brendshme dhe armiqësisë, si qëndrim i shfaqur hapur. Sipas tij, nuk mjaftonte që njeriu t’i urrente mushrikët vetëm me zemër; armiqësia duhej të manifestohej publikisht. Ai shkruante që: “Urrejtja që nuk shoqërohet me armiqësi të dukshme është e pavlefshme”.
Shpirti i vehabizmit nga shekulli XVIII deri në fillim të shekullit XX u karakterizua thellësisht nga nocioni i “armiqësisë së manifestuar”
Ndikimi vehabist në konfliktet dhe roli i aktorëve ndërkombëtarë
Është e rëndësishme të sqarohet gjithashtu se idetë dhe repertori i veprimit të nxjerrë nga forma militante e vehabizmit kanë kontribuar në ndarje ideologjike, të cilat, në ndërthurjen e tyre të ndërlikuar me faktorë të tjerë vendas dhe ndërkombëtarë, janë bërë një nga elementet e konflikteve vëllavrasëse bashkëkohore në Lindjen e Mesme, veçanërisht në Irak, Siri dhe Libi. Edhe pse nuk ekziston një shkak i vetëm i këtyre luftërave, studimet dhe analizat tregojnë se rrymat vehabiste kanë ndikuar në radikalizimin e disa grupeve të armatosura dhe në rritjen e tensioneve ndërmjet komuniteteve, gjë që ka thelluar karakterin sektar të konflikteve.
Pasojat e këtyre konflikteve kanë qenë katastrofike për njerëzit dhe shoqëritë. Vetëm në Irak, vlerësimet e ndryshme për viktimat e dhunës pas vitit 2003 tregojnë për qindra mijëra të vrarë, sipas studimeve më rigorozë. Në Siri, qendrat e monitorimit dhe vlerësimet ndërkombëtare kanë regjistruar qindra mijëra të vrarë gjatë luftës civile. Në Libi, viktimat dhe shkatërrimet kanë qenë po ashtu të mëdha gjatë vitit 2011 dhe konflikteve pasuese. Këto shifra ndryshojnë sipas burimeve dhe metodologjive, por përmasat e tyre të përgjithshme dëshmojnë tragjedinë e thellë njerëzore të shkaktuar nga konfliktet e armatosura në rajon.
Vlen të thuhet se këto konflikte, veçanërisht në Siri dhe në disa pjesë të Irakut, u përshkallëzuan shpejt në formën e luftërave përfaqësuese (proxy), në të cilat fuqitë rajonale dhe globale ofruan mbështetje politike, materiale dhe ushtarake për aktorë të ndryshëm të armatosur. Në një konfigurim të tillë, fraksionet dhe milicitë lokale shpesh u detyruan të veprojnë si instrumente të një rivaliteti më të gjerë gjeopolitik, gjë që e thelloi dhe e zgjati më tej dhunën.
Prandaj, kur analizohen pasojat afatgjata të vehabizmit militant, duhet pasur parasysh një zinxhir shkaktar shumë shtresor: megjithëse praktikat ideologjike dhe retorika përjashtuese ishin një faktor i rëndësishëm i radikalizimit dhe i tensioneve ndërmjet komuniteteve, ato u ndërthurën me rivalitete lokale, dobësimin e strukturave shtetërore dhe manipulimet gjeopolitike, gjë që përfundoi me humbje katastrofike jete dhe me destabilizimin e hapësirave të gjera të Lindjes së Mesme.
Përfundim
Duke u mbështetur në analizën historike të periudhës së hershme, klasike dhe moderne të lëvizjes vehabiste, mund të përfundohet se doktrina e saj fillestare, e formësuar në shekujt XVIII dhe XIX, prodhoi një paradigmë fetare thellësisht konfliktuoze, pasojat e së cilës i ndjenë para së gjithash vetë komunitetet myslimane. Theksimi i interpretimit ekskluzivisht të tevhidit, zgjerimi i praktikës së tekfirit dhe detyrimi për të shfaqur armiqësi të hapur ndaj myslimanëve të konsideruar si kryerës të shirkut krijuan një kornizë teologjike që e legjitimoi përballjen e vazhdueshme, e jo bashkëjetesën.
Praktika historike tregon se qasja e tillë ishte më shpesh e drejtuar kundër vetë myslimanëve sesa ndaj aktorëve të jashtëm, gjë që çoi në cikle të përsëritura konfliktesh brenda muslimane, përçarjesh shoqërore dhe destabilizimi afatgjatë të hapësirës fetare dhe politike.
Në këtë kuptim, vehabizmi militant vështirë se mund të lidhet me rezultate shoqërore konstruktive. Në vend që të kontribuonte në pluralizmin intelektual, në shumëllojshmërinë juridike apo në ringjalljen shpirtërore brenda traditës islame, rruga e tij historike dëshmon për dominimin e një modeli fetar polemik, përjashtues dhe të orientuar drejt konfliktit. Përvoja e shekujve të kaluar sugjeron se sistemet doktrinare që e ndërtojnë identitetin fetar kryesisht mbi mohimin, akuzën dhe distancimin nga myslimanët e tjerë mbartin një potencial të lartë për dhunë dhe fragmentim, me pasoja që tejkalojnë sferën teologjike dhe prekin thellë realitetin shoqëror të komuniteteve myslimane.
Redaksia,
[Islampress.ch]
0 Comments